Векапомнае
І зямля, і вада, здавалася, кіпелі ад куль і снарадаў, якія рвалі, шматавалі, знішчалі ўсё жывое і нежывое па абодва берагі Дняпра. Змаганне за вызваленне шматпакутнай Лоеўшчыны ішло не на жыццё, а на смерць. І колькі тысяч гэтых жыццяў было аддадзена тады дзеля будучыні іншых — тых, хто ў гэты самы час, прыхапіўшы з сабой толькі самае неабходнае, пакінуў свае хаты і туліўся па лясах, хмызняках, балотах, ратуючы сябе і сваіх дзетак ад немінучай пагібелі.
* * * Суткоўскі луг. Урочышча Быстрае. Менавіта сюды, паслухаўшыся парады савецкіх салдат, адыйшлі перад самым боем жыхары вёскі Мохаў. Сярод іх была і Ганна Фёдараўна Нікіценка — тады яшчэ пяцігадовая Ганначка Богуш, якая разам з маці, пятнаццацігадовай сястрычкай Арынкай і дзесяцігадовым брацікам Мішам таксама хавалася “ад вайны” на гэтым лузе. Сама Ганна Фёдараўна з тых дзён не памятае амаль нічога, але тое, што чула ад сястры, маці, суседзяў, нібы ўласныя ўспаміны, урэзалася ў свядомасць на ўсё жыццё.
— Усяго нас на лузе сабралася тады 47 чалавек — адны жанчыны ды дзеці, — расказвае Г. Нікіценка. — Я і зараз магла б пералічыць па імёнах іх усіх, бо кожнага з гэтых людзей у вёсцы ўзгадвалі ўсялякі раз, калі заходзіла гаворка пра вайну, пра вызваленне Лоеўшчыны. Тут, ва ўрочышчы, было даволі ціха і спакойна. Разам са сваімі няхітрымі пажыткамі жанчыны прыхапілі і каровак-карміцеляк — было іх ажно 16, цэлы гурт, так што мы асабліва не галадалі, варылі на агні няхітрыя стравы, пілі малако. Дзеці, каб сагрэцца, прыдумвалі для сябе розныя гульні ў траве, збіралі апошнія восеньскія кветкі, а жанчыны ў гэты час стараліся ўладкаваць хоць нейкія часовыя сховішчы, каб ноччу можна было ўкрыцца ад холаду і сырасці. Карціна гэтая, на першы погляд, здавалася мірнай, спакойнай, і толькі не сціхаючы, падобны на грымоты гул нагадваў пра тое, што зусім непадалёк адсюль ідуць страшныя баі, ракой ільецца кроў, гінуць людзі.
— Я і мая сябровачка Надзейка Рынькава (так яе называлі, бо бацька яе быў Рыгор — па-вясковаму Рынька) у той час бавіліся непадалёк ад крынічкі, — уздыхаючы, пераказвала не раз пачутае Ганна Фёдараўна. — Там мы натрапілі на вадаём з гарлачыкамі, сарвалі іх па некалькі ў жменькі і беглі да схованкі, дзе сядзелі нашы родныя — мае і Надзейкіна маці з брацікам Іванам. І ў гэты самы час нешта выбухнула ледзь не пад самымі нашымі нагамі. Мая сябровачка ўпала і не варушылася, ручка з гарлачыкамі ляжала ў яе на грудзях… Я ўхапілася за яе, стала тармусіць сяброўку: “Надзейка, Надзейка, уставай, хадзем да нашых…”. Але Надзейка маўчала… Вопратачка яе ад падзення задралася, з адтуліны у жывоціку і на бёдзерках сачылася кроў… Толькі тут я заўважыла, што і з маёй скронькі і правай рукі на сяброўчыну кашульку таксама капае кроў, і страшэнна спужалася…
Пазней сястра жанчыны, Арына, расказвала, як перапалоханая ледзь не да смерці Ганначка прыбегла да іх у сховішча: “Ты ўскочыла ўся ў крыві і ўсё тулілася, тулілася, намагаючыся схавацца пад мяне, і плакала, прыгаворваючы: “Я баюся, баюся…”.
— У гэтую самую хвіліну каля ўваходу ў схованку мы пабачылі высачэзнага немца, — працягвала свой расказ Г. Нікіценка. — Накіраваўшы на нас аўтамат, ён выгукнуў: “Партызанен! Арш! Арш!”… Тады здалося, што вось ён — канец. Усяго іх, чужынцаў, на лузе аказалася чацвёра. Падчас баёў яны адбіліся ад сваіх, блыталіся ўздоўж ракі, пакуль не натрапілі на “лагер” вяскоўцаў. Пачуўшы гамонку, яны прынялі нас за партызанаў і шпурнулі з-за прыгорка гранату, выбухам якой забілі няшчасную Надзейку, ранілі мяне, яшчэ адну дзяўчынку, Галіну Арцёменка, і, як недарэчна гэта б ні гучала, аднаго са сваіх салдат. Асколак трапіў яму ў нагу. Раз’юшаныя немцы гатовыя былі ўчыніць расправу над намі тут жа, на лузе. Зразумеўшы гэта, перапалоханыя жанчыны дзіка загаласілі — адны тулілі да сябе малых, другія, падаючы на калені, цалавалі гэтым нелюдзям рукі, просячы: “Пашкадуйце, паночкі, якія ж мы партызаны? Тут жа толькі бабы ды дзеткі малыя, злітуйцеся!..”.
Урэшце, перамовіўшыся між сабой, немцы пагналі няшчасных у бок Суткова, прымусіўшы жанчын па чарзе несці на плашчы-палатцы іх раненага салдата. І тыя неслі, баючыся не столькі за сябе, колькі за сваіх дзетак, якія, перапалохана пераглядваючыся, крочылі побач.
— Як узгадвалі пасля мае аднавяскоўцы, нас давялі да мохаўскага поля, — расказвала Ганна Фёдараўна. — Неўзабаве мы пабачылі непадалёк даўжэзную траншэю, і немцы загадалі нам ісці да яе. Адзін з іх, трымаючыся гэтай траншэі, подбегам кінуўся ў бок Суткова (як аказалася, там у іх быў нейкі пункт сувязі), астатнія пачалі аглядваць мясцовасць, спрачацца між сабой. Урэшце той самы высокі фашыст, які знайшоў на лузе нашу схованку, устанавіў на краі траншэі кулямёт і загадаў нам станавіцца перад яго дулам на калені. Мама пасля ўспамінала, што ён паказваў, як мы павінны былі затуліць далонямі сабе вочы і вушы, што малыя дзеткі паслухмяна паўтаралі яго рухі, і на гэта нельга было глядзець без адчаю. Як, урэшце, і на многае іншае. Не ў сілах стрымаць слёз, мама расказвала нам, як моцна плакаў, выціраючы картузікам мокры мурзаценькі тварык, мой брацік Міша. Як, панура ўтаропіўшы позіркі ў зямлю, стаялі на каленях вяскоўцы. І толькі я, нічога не разумеючы, тулялася паміж сваіх маці, браціка і сястрычкі і прасіла: “Хадземце дамоў… Мамачка, я дамоў хачу”… І бачыць гэта — наш плач, наш страх, нашы слёзы — ёй, беднай, было невыносна балюча. Наша жыццё ў гэтыя хвіліны не каштавала нічога — немцу заставалася націснуць на курок, і ўсё для нас было б скончана. Але, кідаючы раз-пораз погляды ў той бок, куды падаўся іх таварыш, нашы канваіры ўбачылі яго і цяпер чакалі. А ён, па ўсяму відаць, не спяшаўся. Трымаючы ў руках нейкую паперыну, ён нетаропка крочыў і чытаў яе, а калі ўсё ж падыйшоў — працягнуў яе і астатнім. Прачытаўшы яе змест, нам загадалі ўзняцца з кален і пагналі ў Суткоў.
Калі калона жанчын і дзяцей падыходзіла да вёскі, іх вачам адкрылася жудасная карціна: нібы снапамі ва ўраджайны год, было ўсеяна поле забітымі салдацікамі. Глядзець на гэта спакойна было немагчыма, на нейкі час людзі забыліся нават пра тое, што і самі ў страшэннай небяспецы. Узгадалі пра гэта хіба толькі тады, калі іх падвялі да крухмальнага завода і пачалі заштурхоўваць у памяшканне былой канторы.
Па сведчаннях людзей, памяць якіх захавала з тых дзён значна больш, чым Ганчына, ноч, якую правялі яны тут, пад замком, была адной з самых жудасных у іх жыцці. Мяркуючы па ўсім, былі яны тут далёка не першымі “гасцямі”. Салома, на якой, стоўпіўшыся, прыселі стомленыя жанчыны і дзеткі, ажно кішэла ад вошай. Людзі былі ў адчаі. Адны ціха плакалі, другія супакойвалі малых, трэція маліліся — адзінае, што аб’ядноўвала ўсіх, гэта было пачуццё страху і ўласнай бездапаможнасці перад тым, што чакала іх наперадзе.
“Вунь, глядзіце, бульбу прынеслі, нас будуць карміць”, — загаманілі раптам тыя, хто сядзеў бліжэй да дзвярэй. Аказалася, гэта суткоўскія жанчынкі, якія ўзялі за правіла падмацоўваць няшчасных вязняў гэтага памяшкання, прынеслі вузельчыкі з ежай. “Божачкі, ды тут жа дзетачкі, ды яшчэ і раненыя”, — галасілі яны і ўсё прасілі перадаць малым хоць па кавалачку. Адна бульбінка дасталася тады і Ганначцы.
Мала хто з дарослых змог стуліць вочы ў гэтую поўную трывог і горычы ноч. А раніцай, падагнаўшы ў двор вялізныя збітыя з дошак падводы, “гарбы”, як называлі іх між сабой жанчыны, немцы скамандавалі грузіць на іх дзяцей і старых, каб везці да чыгункі, а адтуль — у фашысцкую няволю.
— Адна з маіх сябровак, Таццяна Арцёменка, разам з трыма сястрычкамі і старэнькай бабуляй трапіла ў такую “гарбу”, — расказвала Ганна Фёдараўна. — Яна ўзгадвала пасля, як бабуля ўсю дарогу малілася: “Да воскреснет Бог и расточатся врази Его”… Як на тым жа полі, паўз якое вялі нас напярэдадні, ляжалі ўжо распранутыя да сподняй бялізны нашы салдацікі. Як ехалі яны паўз нейкую вёску, і там гарэлі хаты, сцірты немалочанага хлеба. Як у небе з’явіліся самалёты з чырвонымі зоркамі на крылах.
Гэтыя самыя самалёты сталі выратаваннем для ўсіх нявольніц з вёскі Мохаў і іх дзетак. Спалохаўшыся абстрэлу, немцы і іх прыслужнікі разбегліся. А пад вечар у вёсцы былі ўжо нашы войскі.
— Мы хацелі адразу ж вяртацца ў родную вёску, — заканчвала ўжо свой аповед Г. Нікіценка, — але салдацікі пачалі адгаворваць нас, маўляў, пераначуйце лепш у каго-небудзь з мясцовых людзей. Хто ведае? Можа, і засталіся пасля баёў недабітыя фашысты, мо блукаюць цяпер у наваколлі, яшчэ натрапіце ў цемры на якога ўзброеннага — бяда будзе. І мы паслухаліся іх. На ноч нас прытуліла адна суткоўская сям’я — запомнілася, што на вячэру нам далі вараную фасолю, а лыжак на ўсіх не хапала, і мая бабуля казала: “Бяры, Ганначка, пальчыкамі, яны ў цябе дробненькія”. І я ела пальчыкамі.
А раніцай мы накіраваліся ў сваю родную вёску. Яна, дарэчы, не вельмі пацярпела ад баёў, праўда, згарэла 9 хат. А наша ўцалела, толькі падлогі не было, відаць, салдацікі разабралі на нейкія патрэбы, але ці магло нас гэта засмуціць? Наадварот, колькі радасці было — не расказаць. А неўзабаве нам пашанцавала яшчэ больш — наблукаўшыся па лузе, вярнулася дамоў наша кароўка. Яе, гарэтніцу, і даілі, і ў плуг запрагалі. Так паціху і разжываліся. А пасля вайны, як ні цяжка было, але кожны з нас адчуваў сябе такім шчаслівым — усё ж выжылі, уцалелі. А цяжкасці? Для тых, хто перажыў вайну, хто глядзеў у вочы смерці, любыя перашкоды да шчаслівай будучыні здаваліся калі не дробязнымі, то, як ні кажы, пасільнымі.
* * * Зараз Г. Нікіценка жывё ў вёсцы Казярогі. У свае 73 гады ёй ёсць што ўспомніць, ёсць пра што расказаць, і яна шчыра дзеліцца гэтымі ўспамінамі — і ўласнымі, і тым, што чула ад розных людзей, бо верыць: пакуль гэтая памяць будзе жыць, людзі будуць цаніць і берагчы мір і спакой на роднай зямлі. Дзень вызвалення нашай Лоеўшчыны ад фашысцкай навалы для Ганны Фёдараўны не проста свята — а падораны 68 год назад шанц жыць. І пра гэта яна памятае заўсёды.
Вольга КАЛЯДЗЕНКА, “ЛК”.
