Замалёўкі з натуры
Усё-усё вакол не тое, якім было ў гады дзяцінства. І неба, здаецца, тады было больш блакітным, і дрэвы такія высокія-высокія, і водар кветак асабліва хвалюючы. Хвалявала само жыццё. А зараз?..
З гэтымі развагамі дзед Мірон пазіраў на гадавалага Міколку, якому быў “сасватаны” дачкой у нянькі, гладзіў яго русую галоўку, а той толькі ўсміхаўся ў адказ, раз-пораз зажмурваў бяздонныя васільковыя вочкі з хітрынкай і, смешна нахіліўшы ўбок галаву, разглядваў дзядулю. Але гэта не бянтэжыла старога, наадварот, малы Міколка быў ці не найлепшым слухачом былога ваякі — ніколі нічога не аспрэчваў, не лез з пытаннямі, не парушаў павольнай плыні яго думак і ўспамінаў. А яны, нібы рой усхваляваных пчол, раптам закруціліся ў галаве, ажыўляючы ў памяці самыя яркія эпізоды…
* * * — Мірон!.. Міронка!.. — голас маці пачуўся яму настолькі яскрава, нібы яна, нябожчыца, і сапраўды была побач, бегала, усхваляваная, сярод бяроз і елак, шукаючы малога гарэзу… Ён тады, стаміўшыся ад доўгага бадзяння па лесе, заснуў пад кустом… А бедная маці ледзь розуму не страціла ад страху за малога. Нарэшце заўважыла яго на траве, падхапіла на рукі, моцна-моцна прыціснула да сэрца. І так яму добра зрабілася ад гэтай яе пяшчоты, так утульна і цёпла, што нават успаміны пра гэта прымусілі яго, немаладога ўжо чалавека, вось гэтак жа, як і Міколка, соладка зажмурыць вочы.
* * * Пасля прыгадалася сенажаць. Вось ён пяці- ці, можа, шасцігадовы хлапчук ляжыць у капне сена і ўзіраецца ў раскасмачанае ветрам хмарнае неба. Яны толькі-толькі паабедалі — мяккім самапечаным хлебам і малаком з глінянай крынкі — маці ўжо паднялася, узялася за граблі, а яму, Мірону, так хочацца яшчэ паваляцца тут, у сене, пажаваць сарваную травінку, паназіраць за гульнямі аблокаў ў вышыні, але… Ён жа гаспадар, адзіны ў хаце мужчына. Сорамна перад суседзямі, перад маці, хоць тая і не кліча (шкадуе, мабыць). І ён паднімаецца, па-даросламу сур’ёзна акідвае поглядам сенажаць:
— Да вечара ўправімся. А заўтра за хутарам траву абкашу — Красулі на паўзімы хопіць. А там відна будзе. Гэтыя словы звернуты не толькі да маці — да суседняй капны, каб паабедаць, якраз набліжаліся Крупейчанкі, суседзі. Сям’я ў іх зайздросная — вялікая: адных мужыкоў чацвёра. Але самы меншы з іх сыноў, Рыгорка, зайздросціў яму, Мірону. Як жа, на цэлы год Рыгор старэйшы, а з ім, як з дзіцём цацкаюцца — касу ні разу не даверылі. А Мірон — гаспадар, маці яго за роўню лічыць, вунь з якой павагай глядзіць. І літаральна спіной адчуваючы гэты зайздросны погляд, Мірон паважна, не спяшаючыся, накіраваўся да не перавернутых пакуль валкоў…
* * * Мужчына… Мірон заўсёды ганарыўся тым, што ён мужчына, што да яго слоў прыслухоўваюцца, яго паважаюць. А цяпер, калі яму ўжо дванаццаць гадоў споўнілася, маці і ўвогуле кроку не ступала, не параіўшыся з сынам. І вось на табе…
Вярнуўшыся неяк пад вечар з поля (глядзеў, як даспявае жыта на іх палосцы), хлопец яшчэ ў калідоры пачуў, што ў хаце нехта ёсць. Па голасе пазнаў — Васіль, стрыечны брат яго нябожчыка-бацькі, які месяцы два назад вярнуўся жыць у вёску з горада. “Чаго ён тут? Па што прыйшоў?”, — дзівіўся Мірон. Але ўжо праз хвіліну-другую, пакуль падслухоўваў іх размову, зразумеў усё. Васіль угаворваў маці сысціся, жыць разам, маўляў, колькі ёй адной бедаваць, а ўдвох і хату новую паставяць, і гаспадаркай вялікай абзавядуцца. Гаварыў ён адзін, маці маўчала. І Васіль, відаць, не вытрымаў: “Ну што ты, усё адно як вады ў рот набрала? Што тут яшчэ думаць? Хіба ж гэта справа бабе адной, без мужыка гараваць?”… Далей Мірон не слухаў — і чуць не хацеў: як гэта так без мужыка? А ён, Мірон, хто? Раззлаваны, ён ускочыў у хату, выхапіў з рамкі фотакартку бацькі і, прыціснуўшы яе да грудзей, моўчкі, з-пад ілба ўтаропіўся на ўраз пабялелую маці і Васіля.
…Ужо зараз, праз столькі гадоў, стары разумеў, што гэта быў не надта дарослы, не надта мужчынскі ўчынак, але ж ці ў змозе хто з чалавечага роду вярнуць і выправіць тое, за што пасля ім было няёмка ці, нават, сорамна? А яму было… Васіль тады пайшоў. Ён так і давекаваў свой век бабылём. Нават пасля вайны, вярнуўшыся жывым і здаровым, не ажаніўся, хоць ахвочых пайсці за яго было шмат. І маці да скону заставалася адна. Што і калі сказалі яны адзін аднаму — Мірон не ведаў. Але адзіным мужчынам у гэтай хаце заўсёды заставаўся ён сам.
* * * Вайна. Пра яе ўспамінаў засталося шмат. Розных. І найбольш страшна і балюча было прыгадваць гэтыя жудасныя карціны вось у такія дні, дзівячыся ў прышчураныя ад яркага сонца вочкі Міколкі. Колькі іх такіх, васільковых, шэрых, зялёных, а найбольш цёмненькіх, бы пераспелыя вішні ці парэчкі, ён бычыў там, у канцы вёскі, за садам, дзе з самалёта была растраляна калона бежанцаў… Тры дні ён не мог тады ні гаварыць, ні есці… Помніць толькі, як плакала маці, умаўляючы схадзіць да старой Гарлачыхі, зашаптаць “зляк”. Ён не пайшоў, і ўсе гэтыя гады яму сніліся гэтыя вочкі… Такія ж, як у Міколкі… Толькі яны не шчурыліся, не хаваліся за пушыстымі вейкамі — нібы намаляваныя, яны глядзелі застыўшым позіркам у блакіт нябёсаў. Тольк наўрад ці бачылі там хоць штосьці.
* * * Першая пасляваенная вясна. Ужо другі дзень запар яны з маці вяртаюцца дамоў у прыцемках. Вось і сёння таксама аралі на сваёй Красулечцы калгаснае поле. Ідучы за плугам, Мірон з болем назіраў, як побач з кароўкай выбівалася з апошніх сіл маці, намагаючыся хоць крыху даць палёгку сваёй карміліцы. Карміліцы… Малака Красуля даўно ўжо не давала. І па дарозе дамоў маці ўжо ў поцемках скубла то тут, то там маладыя лісточкі шчаўя, крапівы. На вячэру.
Елі моўчкі. Парэзаўшы дробненька “зеляніну”, маці заліла яе гарачай вадой з печы, паклала ў міску лыжку топленага нутранога сала (дарунак старой Гарлачыхі за тое, што перааралі Красуляй яе палоску пад жыта) і толькі пасля акуратна адкроіла ад чарстваватага ўжо бохана тры лусты хлеба — дзве Мірону і адну сабе.
Якімі смачнымі здаліся тады яму, галоднаму, тыя “прысмакі”. І як соладка спалася пасля на цвёрдым чэране астыўшае печы. Усё-усё вакол было не тое, што зараз. А можа, мы ўжо не тыя? Іншыя? Так, зусім іншыя…
Вольга КАЛЯДЗЕНКА, “ЛК”.
